door André van Hoorn en Esther-Mirjam Sent
Op tal van terreinen is het motto voor de komende jaren: grenzen aan de groei. Bevolkingskrimp leidt tot een tekort aan arbeidskrachten, terwijl er ook minder natuurlijke hulpbronnen zijn. Welke negatieve en positieve gevolgen zijn hiervan te verwachten?
Elke maand kijken we met angst en beven uit naar de nieuwste werkloosheidscijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Zal het werkloosheidspercentage oplopen tot 8,75% in 2010 zoals in de somberste voorspellingen van het Centraal Planbureau? Met dezelfde bevreesde gevoelens kijken we reikhalzend uit naar de nieuwste groeicijfers van het CBS. Wat is er het laatste kwartaal gebeurd met de economie, hoe staat het met de consumptie en trekt de export weer een beetje aan? De economie lijkt op dit moment langzaam weer uit het dal te klimmen, maar misschien wacht ons een dubbele dip. Met alle perikelen rondom Griekenland en andere Eurolanden blijft de economische situatie hoogst onzeker.
Wat we met deze focus op de korte termijn over het hoofd zien, is dat er in de toekomst grote veranderingen op het gebied van de arbeidsmarkt en economische groei op ons afkomen. Dat wil zeggen, vergrijzing (en ontgroening) leiden tot een verandering van de bevolkingspiramide die er voor zal zorgen dat de arbeidsmarkt geconfronteerd wordt met een permanent tekort aan arbeidskrachten. Daarnaast is de beschikbaarheid van veel natuurlijke hulpbronnen, niet in de laatste plaats fossiele brandstoffen, beperkt. Mogelijkerwijs worden we binnen afzienbare tijd geconfronteerd met de grenzen die de natuur stelt aan de snelheid waarmee ons bruto binnenlandsproduct kan groeien.
In dit essay richten wij een vooruitziende blik op de lange termijn uitdagingen die ons staan te wachten op het gebied van ontgroening, vergrijzing en zelfs bevolkingskrimp. Het debat hierover wordt momenteel niet alleen overschaduwd door korte termijn perikelen, maar is ook te sterk gericht op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Wij pleiten voor een breder perspectief op de veranderende bevolkingspiramide en de effecten daarvan. Enerzijds vragen wij om meer aandacht voor de negatieve economische gevolgen van bevolkingskrimp, specifiek voor de hoeveelheid duurzame groei die mogelijk is. Anderzijds constateren wij dat de huidige vergrijzingsdiscussie vooralsnog te stil is over mogelijke positieve effecten. Onze belangrijkste beleidsaanbeveling is voor de rijksoverheid om de touwtjes in handen te nemen en de regie te gaan voeren over wat een lappendeken aan decentrale beleidsinitiatieven dreigt te worden. Krimpgemeenten ontwikkelen stuk voor stuk eigen beleid ten aanzien van krimp en dit dreigt uit te draaien op een zero sum spel tussen de verschillende gemeentes.
Scheef
Veranderingen in bevolkingscijfers zijn een resultaat van het gecombineerde effect van natuurlijke groei (aantal geboortes minus aantal sterftegevallen) en het migratiecijfer (immigratie minus emigratie). Een krimp van de bevolking kan verscheidene oorzaken hebben. De meest voorkomende zijn lage geboortecijfers, grote emigratiestromen, ziekten en oorlog. Vóór de twintigste eeuw was bevolkingskrimp vooral het gevolg van ziekten, bijvoorbeeld de pest in veertiende-eeuws Europa waarbij de bevolking met een derde kromp. Op dit moment is in de geïndustrialiseerde wereld vooral het lage geboortecijfer van invloed op de bevolkingscijfers (vrouwen krijgen later kinderen en minder).
De verwachting is dat de bevolking van de wereld als geheel de komende decennia blijft stijgen. De geïndustrialiseerde wereld zal echter worden geconfronteerd met vergrijzing, die in steeds grotere mate gepaard zal gaan met een afname van de bevolking in deze landen. Per saldo zal er een verschuiving van het aandeel in de wereldbevolking plaatsvinden van het Westen naar het Oosten, waardoor de bevolkingsdichtheid in de laatst genoemde gebieden zal toenemen, zowel relatief als absoluut. Daar komt bij dat het aandeel zestigplussers scherp zal toenemen,
Lees verder in De Helling
Bestel hier
Losse nummers 6,50
Jaarabonnement 24,50
André van Hoorn is Junior Onderzoeker aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
Esther-Mirjam Sent is hoogleraar Economische Theorie en Economisch Beleid aan de Radboud Universiteit Nijmegen en lid van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO)
De Helling 2010/2
