door Liesbeth Noordegraaf-Eelens
Regisseur Johan Simons van ZT Hollandia maakt politiek theater. Maar wat is politiek theater? Tussen de repetities door van Sentimenti, in een oude fabriekshal in de buurt van Maarssen, spreekt hij over zijn liefde voor de politiek en de politiek van de liefde.
Johan Simons
Johan Simons (1946) volgde een opleiding tot danser aan de Rotterdamse dansacademie en een opleiding tot acteur/regisseur aan de toneelschool van Maastricht. Zijn carrière als regisseur begint bij de Haagsche Comedie. In 1985 richt hij Hollandia op en vanaf dat moment legt hij zich volledig toe op regisseren. Samen met zijn vaste acteurs – Betty Schuurmans, Elsie de Brauw, Bert Luppes en Jeroen Willems – ontwikkelt hij een typische Hollandia-stijl, waaraan ook Paul Koek een belangrijke bijdrage levert. Diens artistieke inbreng als componist/slagwerker zorgt voor een verdere muzikale ontwikkeling van het voor Hollandia kenmerkende locatietheater (een autosloperij, tuinderskassen, kerken, KLM-cargo, fabrieken). Inmiddels is Johan Simons artistiek leider van ZT Hollandia, een fusie van het Zuidelijk Toneel en Hollandia, gevestigd te Eindhoven. Hij blijft daar nog tot 2005, dan vertrekt hij na twintig jaar Hollandia naar het Publiekstheater van Gent.
Deel I: Liefde voor de politiek
Wat heeft u met politiek?
Simons: “Ik maak politieke stukken.”
Over Haagse politiek?
“Ik maak me zorgen over dit kabinet. Het cultuurbeleid zie ik met angst en beven tegemoet. Er is geen ruimte voor het kleine initiatief. De beperkte financiële middelen die in de kunstsector worden geïnvesteerd, stromen vooral naar de gevestigde orde. Hierdoor krijgen kleine initiatieven weinig kans om zich te ontplooien. Ik ben zelf ook klein begonnen. De gevestigde orde kan kleine initiatieven een kans geven. ZT Hollandia doet dit door ruimte te creëren voor Jonghollandia, een gezelschap van jonge acteurs die onafhankelijk zijn maar spelen onder de vleugels van ZT Hollandia.”
Wat verstaat u onder politiek theater?
“Politiek theater is theater dat over meer gaat dan alleen de menselijke verhoudingen. Politiek houdt zich bezig met maatschappelijke structuren en met de mens die zich moet verhouden tot die structuren. Die structuren, en dan bedoel ik bijvoorbeeld het kapitalisme, domineren de mens. Het kleine wordt door het grote bepaald. Deze dominantie en de mogelijkheden en onmogelijkheden van verzet tegen de maatschappelijk structuren hebben we aan de orde gesteld in toneelstukken als Twee Stemmen en De val van de Goden
Het stuk Twee Stemmen is gebaseerd op de autobiografie van Pier Paolo Pasolini en de afscheidsrede van Shell-topman Cor Herkströter. Deze veel geprezen monoloog (spel: Jeroen Willems) toont hoe het kapitalisme en de mens parasiteren op elkaar. De mens ‘dankt’ zijn leven aan deze structuur, de structuur leeft voort ‘dankzij’ de mens. De vijf personages die ten tonele worden gevoerd uiten geen expliciete anti-kapitalistische kritiek, maar hun gezichtsuitdrukkingen, hun woorden en hun bewegingen laten zien hoe lijf en leven van kapitalisme doordrongen zijn.
De Val van de Goden (spel: o.a. Elsie de Brauw, Aus Greidanes jr, Fedja van Huêt, Peter Paul Muller, Thekla Reuten, Jeroen Willems) speelt zich af in een familie die in de eerste helft van de twintigste eeuw haar brood verdient in de ijzerindustrie. In de oorlog is de stap naar het Nazisme klein, daarom snel gemaakt maar tegelijkertijd zwaar beladen.
Betekent het bekritiseren van de structuren niet een onderschatting van het persoonlijke?
“Nee, politiek theater is altijd óók persoonlijk. Politiek treft altijd ook het individu, en de acteurs moeten dit uitdragen. De acteurs gaan elke keer weer de strijd met de structuren aan, de keuzes die de maatschappelijke structuren hen dwingen te maken zijn niet eenduidig. Elke voorstelling confronteert de acteurs opnieuw met deze ambivalentie, elke voorstelling vraagt van de acteurs dat zij open staan voor de keuzemogelijkheden. Ze kunnen wel elke voorstelling dezelfde weg inslaan, maar ze moeten wel weten waarom ze dat doen.”
Is politiek theater confronterend, roept het vragen op?
“Het roept vragen op, maar het oproepen van vragen is niet voldoende. Het is tijd voor het geven van antwoorden. Iemand met kloten aan zijn lijf moet hiervoor niet terugschrikken. Ook als die antwoorden niet universeel geldig zouden zijn.”
Wat zijn die antwoorden?
“Liefde.”
Deel II: Politiek van de liefde
Liefde? Is dat niet een beetje makkelijk? Iedereen wil liefde zoals iedereen ook vrede wil?
“Is dat zo? Natuurlijk niet. Wil George Bush liefde?”
Over wat voor liefde gaat het dan?
“Het gaat niet om het geluk van de vlinders en de bloemen, want dat denken we allemaal door die totale Hollywoodiaanse vercommercialisering van het leven. Ook niet om de prins op het witte paard of het allermooiste wijf op aarde – het is niet waar, het is een leugen. Het gaat mij om een heel andere liefdesopvatting. Ik bedoel met liefde het accepteren van dingen, ook als ze niet alleen maar mooi zijn.”
Hoe brengen jullie dit politieke antwoord op het podium?
“In zowel Vrijdag als in Gen, draait het om die liefde.”
Gen (spel: Elsie de Brauw, Betty Schuurmans, Jeroen Willems) is grotendeels gebaseerd op de roman Elementaire Deeltjes van Houellebecq gecombineerd met het werk van de filosoof Peter Sloterdijk. Het stuk begint met de aankondiging van een metafysische revolutie en gaat over de creatie van een beter mens.
In Vrijdag van Hugo Claus (spel Bert: Luppes, winnaar van de Louis d’or, Elsie de Brauw, genomineerd voor de Theo d’or, Fedja van Huêt en Yonina Spijker) gaat het om een familie waarvan de vader is veroordeeld wegens incest. Als hij terugkeert uit de gevangenis, treft hij thuis zijn vrouw aan met een dochtertje van haar minnaar.
Waarom draait het in Gen om de liefde?
“Mensen die het boek van Houellebecq hadden gelezen spraken mij vaak aan op de klote relaties waar het boek op is gebaseerd: ‘Wat heeft liefde te maken met relaties waarin het uitsluitend draait om seks, seks en nog eens seks?’ Ik heb dat heel anders gelezen, ik vond het hele mooie relaties. Als beide hoofdfiguren, twee broers, eindelijk de vrouwen vinden waar ze hun hele leven naar op zoek zijn geweest, dan krijgen de vrouwen allebei kanker. Als we de essentie van het leven hebben gevonden, dan schiet het leven tekort, dan gaat de ander dood.”
Dus het leven is gruwelijk?
“Dat is ook een opvatting, maar zo zie ik het niet. Overigens beschouw ik Gen als één van de belangrijkere voorstellingen uit mijn loopbaan. Het confronteert mensen met genetische manipulatie en daarmee met de vraag: ‘Als we in staat zijn betere mensen te maken, waarom zouden we het dan niet doen?’ Het is een zoektocht naar een nieuwe moraal.”
Dergelijke grote vragen spelen bij Vrijdag niet, het gaat hier om een arm gezin in een besloten dorpsgemeenschap. Het lijkt zich af te spelen in de jaren vijftig. Is dit stuk nog wel van deze tijd?
“Vrijdag is een voorstelling met eeuwigheidswaarde. Het gaat over meer dan alleen de persoonlijke verhoudingen binnen het gezin, anders had ik het geen interessant stuk gevonden: Vrijdag toont de liefde. Vrijdag is vaak gespeeld als een cynische voorstelling, die weg heb ik niet gekozen. De incest van de man en de overspeligheid van de vrouw vertroebelen de relatie tussen beide. Dit kan iedereen gebeuren, van het ene op het andere moment en het kan mensen sterk veranderen. Als ik zo meteen te horen zou krijgen dat er iets met mijn kinderen is gebeurd, dan verandert dat mijn leven totaal. In Vrijdag houden de man en de vrouw zoveel van elkaar dat ze bereid zijn om de vertroebeling van hun relatie te accepteren.”
De première van Vrijdag was op de dag dat de oorlog in Irak uitbrak. De flyer bij de voorstelling verwijst daarnaar en stelt dat de liefde uit deze voorstelling hard nodig is. Is het niet een erg grote stap van Vrijdag naar Irak?
“Nee, Vrijdag toont iets wat Bush niet lukt. ‘Vechten’ voor iets, voor de liefde, zonder agressie. Ik had overigens wel een stuk over de oorlog willen maken. Misschien moet je je bij zo’n gebeurtenis een paar dagen opsluiten met auteurs en dramaturgen en dan een erg actueel stuk maken met een commentaar op de positie in het Midden-Oosten.”
Wat was uw commentaar geweest?
“Weet ik niet, ik heb het niet gedaan.”
In dezelfde flyer staat dat ZT Hollandia zich bezig houdt met ‘het bestrijden van het kwaad’. Is dat niet erg ambitieus? Wat is hét kwaad en waar bevindt zich dat?
“Wees blij dat iemand zich verzet tegen het kwade. Het kwade zit in de structuren. Natuurlijk zijn structuren ook nodig, anders wordt het een chaos, maar we moeten de slechtheid van de structuren, maar ook die van de mens, niet accepteren.”
U wilt het publiek opvoeden? Dat is toch niet van deze tijd? Mensen zitten daar toch niet op te wachten?
“Opvoeden ouderwets? Er is helemaal niks mis mee om te proberen het volk te verheffen. Er zijn genoeg mensen die niet tot de massa willen horen en daaruit willen ontsnappen. Ik maak geen theater om mensen te vermaken. Natuurlijk mag er gelachen worden tijdens een voorstelling, maar als dat het enige doel is: bekijk het dan maar, daar doe ik niet aan mee. Amusement is een ziekte.”
Bent u niet een pessimist die wanhopig probeert optimist te zijn?
“Je wil dat het beter wordt, dat het beter kan. Ik laat me niet kapot krijgen door het kwaad, ik ben een wereldverbeteraar. Als je kinderen hebt, kan je je daar niet bij neerleggen. Je zet geen kinderen op een wereld als je ervan uitgaat dat die reddeloos verloren is. Mijn kinderen leer ik inzicht in een wankelend goed en kwaad… ‘Een bank stichten is net zo erg als een bank beroven’, als ik Brecht even mag citeren.”
U maakt voorstellingen voor zeer uiteenlopende publieken – is dat ook in het kader van het verheffingsideaal?
“Ik maak zeer verschillende stukken. Zo’n voorstelling als Vrijdag is voor iedereen te begrijpen, dat geldt veel minder voor Gen. Ik maak ook vaak locatietheater, dat zorgt voor een grote betrokkenheid bij het publiek en is zodoende heel toegankelijk. De voorstelling Varkens/Boeren was daar een goed voorbeeld van. Er zaten veel boeren en boerinnen in de zaal. Sentimenti, waar we nu aan werken, is weer voor een heel ander publiek. Het is bestemd voor een prestigieus theaterfestival: de RuhrTriennale, maar ook hier zorg ik dat het stuk betrekking heeft op de plaats waar het zich afspeelt.”
Varkens/Boeren (spel Elsie de Brauw, Chris Nietvelt, Bram Coopmans, Flip Filz, Linda Olthof, Carola Arons, Bert Luppes) reageert op het ruimen van varkens als gevolg van de varkenspest. De teksten van dit stuk zijn gebaseerd op interviews met boeren en boerinnen.
Sentimenti is een muziektheatervoorstelling op locatie in een fabriekshal in Bochum. Een passage uit het boek de Toverberg van Thomas Mann werd gecombineerd met het mijnwerkersverhaal van Ralph Rothmann. Een man aan het sterfbed van zijn moeder herinnert zich haar liefdesgeschiedenis met een Italiaanse gastarbeider in de jaren zestig. Met muziek van Verdi.
Slot: het theater als politieke arena
Is het theater geschikt om politieke discussie te voeren?
“Het wordt nog te gebrekkig gebruikt. Je kan mensen ter plekke aanspreken. Als publiek gebeurt het voor je, er zit niets tussen. Je kan het meemaken én je kan als publiek ingrijpen. Maar theater is nu nog sterk eenrichtingsverkeer, het publiek is braaf.”
Een braaf publiek?
“Het Duitse publiek [Hollandia speelt regelmatig in Duitsland; red.] is veel meer met theater opgevoed, de Duitse burgerij is erg belezen. Dat zorgt voor een grotere betrokkenheid bij het spel.”
Welke rol speelt het dan?
“Duitsers zien hun aanwezigheid in de zaal als een politiek statement. Mensen die weglopen laten zien dat ze het stuk niets vinden. Mensen die blijven zitten doen dat niet uit gehoorzaamheid, maar om te laten zien dat ze het wel wat vinden: ‘Hij gaat, ik blijf’.”
ZT Hollandia probeert van theater tweerichtingsverkeer te maken?
“In het geval van locatievoorstellingen wordt het publiek erg bij het toneel betrokken. Dat gebeurde heel sterk bij Varkens/Boeren. Daarnaast worden door ZT Hollandia ook vaak gesprekken met acteurs en dramaturgen, voor en na de voorstelling georganiseerd. Het publiek kan dan in discussie gaan.”
Welke rol speelt u als regisseur?
“Theater is voor mij de mogelijkheid om te zeggen wat ik te zeggen heb. Ik had ook film regisseur kunnen zijn…”
En wethouder?
“Nee.”
En manager bij Shell?
“Dat is lastig, je komt in zo’n geval in ieder geval vaak in patstellingen terecht. Misschien kan je vanaf veel plekken de wereld wel verbeteren.”
Voor informatie over lopende en te verwachten voorstellingen van ZT Hollandia, zie www.zthollandia.nl.
Liesbeth Noordegraaf-Eelens is redacteur van de Helling
De Helling 2003/3
