door Maarten Brouwer
Ilya Ponomarev, 28 jaar jong, probeert het tij in Rusland te keren. Hij gelooft nog altijd in het communistische ideaal, al zal de communistische partij moeten verjongen en vernieuwen. Over een jonge generatie communisten op weg naar een heilstaat met Lenin en Stalin als ‘nieuwe’ helden.
Het communisme in Rusland is nog lang niet dood. De KPRF, de Communistische Partij van de Russische Federatie, beschouwt zich de erfgenaam van de oude communistische partij van de Sovjet-Unie. De sociaal-democratische draai die de communisten in andere Oost-Europese landen hebben gemaakt is hier uitgebleven en de collectivistische idealen staan nog overeind. Verschil is wel dat de partij zich nu vooral ook profileert als ‘nationalistisch’. Bij de laatste verkiezingen haalde de partij 13 procent van de stemmen, en dat was een flink verlies. Behalve het Poetin-effect zal hier ook het interne geruzie tussen de partijbonzen een rol hebben gespeeld. Des te opmerkelijker dat de KPRF aantrekkingskracht blijkt te hebben op jongeren. Afgelopen jaar was er sprake van een aantal opvallend ‘hippe’ acties door jongeren, zoals flash-mobs, waaronder één voor het huis van Poetin waarbij de deelnemers Poetin-maskers droegen. En tijdens de parade op 7 november, de dag van de Russische Revolutie, werd de Russische vlag op het parlementsgebouw na een spectaculaire insluipactie verruild voor de communistische. De man achter deze activiteiten is Ilya Ponomarev, 28 jaar jong. Hij is afkomstig uit het (internationale) bedrijfsleven waar hij de publiciteit deed. Nu is hij chef Publiciteit van de KPRF. De web-site van de partij heeft hij omgebouwd tot een plek waar ook plaats is voor anti-globalisten en Che Guevara-liedjes (kprf@kprf.ru). Ponomarev is bezig een jongeren-afdeling in de partij op te richten.
Klopt het dat de partij nog steeds opereert vanuit de oorspronkelijke Marxistisch-Leninistische ideologie?
Ponoramev: De oorsprong van onze partij ligt bij de oprichting van de Bolsjewistische Partij in 1903. Vorig jaar vierden we dus ons 100-jarig bestaan. De ideologie van waaruit we nu werken staat nog altijd overeind en is nog geen centimeter verruimd. Wat wel zo is, om eerlijk te zijn, is dat de val van de Sovjet-Unie veel verwarring over de interpretatie van het socialisme heeft veroorzaakt. Die verwarring heeft vooral te maken met de economische politiek van de voormalige USSR: was het toenmalige economische beleid daadwerkelijk gericht op het bouwen aan een socialistische heilstaat? De discussies hierover zijn nog steeds heftig binnen de partij. Die discussie wordt overigens vertroebeld door de sterke hang van bestuurders naar het nationalisme. Daar ligt precies de scheidslijn tussen de oude en de nieuwe generatie. De nieuwe generatie heeft over het algemeen weinig op met nationalisme, en zoekt juist aansluiting, ook op politieke gronden, met de internationale gemeenschap. Er wordt vrij van grenzen gedacht, binnen een nauw politiek-ideologisch kader.
Problematisch is ook de van oorsprong gespannen relatie met de kerk. Hier worstelt de nieuwe generatie mee. Iedereen kent de massale onderdrukking van religie en priesters tijdens het Sovjet-bewind. Maar het heilige geloof in sociale rechtvaardigheid en gelijkheid, wars van kerkelijke invloeden, is anderzijds één van de voornaamste redenen waarom we juist nu ook weer sympathie vinden. De huidige KPRF moet zich afzetten tegen het Sovjet-bewind, zonder het socialistische ideaal te verloochenen.
Is er een nieuwe symbolische kracht te formuleren? Waar ligt de nieuwe heroïek?
Nog altijd kijkt ons jongere kader op tegen Lenin, als groot leider. Hij blijkt bij uitstek in staat om hernieuwde aansluiting bij een jonge generatie te vinden. Lenin is puur, staat voor een zuivere ideologie. Dat is waar mensen opnieuw behoefte aan hebben. Jongeren zoeken naar authentieke ideeën, en nemen afstand van onzuivere doelstellingen, zoals het nationalisme. Lenin staat symbool voor die nieuwe hang naar zuivere politieke idealen.
Zelfs Joseph Stalin kent nieuwe aanbidding, hoewel de jonge generatie zich goed bewust is van wat de man heeft aangericht. Desalniettemin onderscheidt men naast de bruut ook een tweede Stalin, namelijk die van groot en sterk leider. Hij was het die een grote oorlog wist te winnen, die een grote staat wist te bouwen. Hij was het die de republiek van een agrarische naar een moderne industriële maatschappij wist te transformeren.
Wat maakt de KPRF modern? Hoe kan het dat deze politieke beweging opnieuw in staat is om in een post-communistisch tijdperk jongeren tot de verbeelding te spreken?
Jongeren willen een authentiek idee waarmee ze zich ideologisch kunnen verenigen. Weg van de abstractie, weg van het wollige taalgebruik. Het communisme is in Rusland in de loop van decennia vertroebeld van een ideologie tot een totalitair machtsregime. Dat neemt niet weg dat het oorspronkelijke idee goed was. En wat we zien is dat juist de jonge generatie, de generatie die niet met de Sovjet-doctrine besmet is geraakt, dat die de kern van de ideologie opnieuw wil omarmen. Zij keren zich af van nationalisme en corruptie en willen in plaats daarvan intellect en idealen, discussie en meningsvorming.
De KPRF speelt hier op in met een modernisering, niet van de ideologie, maar wel van de benaderingswijze. We willen werken met moderne middelen. En aansluiting zoeken met maatschappelijke bewegingen die ideologisch aan ons verwant zijn. We trekken veel op met de anti-globalisten. Ik vind dat de partij niet zo centraal moet staan in de maatschappelijke activiteiten zoals dat het geval was in het Sovjet tijdperk. Het is nu de mens en zijn welzijn die een centrale rol moeten krijgen in onze benadering. De partij hoeft niet langer te infiltreren. Wij willen in verschillende hoedanigheden kunnen praten over het realiseren van een heilstaat. Dus publiceren we boeken zonder directe politieke duiding, zoals van Slavoj Žižek en Naom Chomsky. Ik wil dat we de kracht van onze ideologie inzien door ons breed te oriënteren. Dat betekent ook dat we ons op andere manieren dan alleen binnen een partijkader manifesteren. We zijn druk doende met het openen van een groot cultureel centrum in Moskou, met daarin ook een trendy club. En onlangs organiseerden we een groot concert, pal tegenover het voormalig KGB-hoofdkwartier, onder het motto: Rock against dictatorship.
Desalniettemin, deze zaken mogen ons niet afleiden van de echte zaak. De focus ligt op politiek, niet op lifestyle. Juist de jonge mensen die weer naar de KPRF trekken willen de wereld veranderen en niet een nieuwe invulling vinden voor hun vrije tijd.
Hebben jullie ook definitief afstand genomen van een dictatoriale overgangsfase?
De nieuwe generatie binnen de KPRF verwerpt censuur en onderdrukking. Wij zijn niet blind voor wat is gebeurd in het verleden, en ook nu weer plaatsvindt. Tijdens de laatste verkiezingen kreeg de Rodina Partij 10 procent van de stemmen. Deze partij is opgezet door vazallen van Poetin, om strategisch een blok te vormen tegen onze linkse oppositie. Zo waren er ook nog de Partij voor Gepensioneerden en de Agrarische Partij (samen goed voor nog eens 10 procent) die ook enkel en alleen opgericht zijn als strategisch tegengewicht. De macht van Poetin, van Verenigd Rusland, is vooral te verklaren door een ongelimiteerde brainwash via allerlei gecontroleerde media. Dit is ook geconstateerd door de OVSE en vele andere buitenlandse waarnemers.
De KPRF verliest terrein. En ondanks de door jou genoemde aansluiting bij jonge kiezers is de partijtop nog altijd oud.
Dat klopt. En eerlijk gezegd, in die verjonging ligt nog altijd ons zwakke punt. Binnen de KPRF hanteren we het door Lenin geïntroduceerde democratisch centralistische partijsysteem. Dat betekent enerzijds ongelimiteerde mogelijkheden om verkozen te worden of je standpunt uit te dragen. Anderzijds betekent het een hopeloos traag systeem. Voordat je je hebt opgewerkt tot lid van het Centraal Comité moet je veel stations passeren: de eerste cel, het district- of stadscomité, dan regionale comités en uiteindelijk het Centraal Comité. Met verkiezingen die eens per vier jaar plaatsvinden is dat een zeer lange weg die jongeren afschrikt. Toch verwacht ik dit jaar – tijdens de partijraad in juni – de verkiezing van het eerste dozijn jonge kameraden in het Centraal Comité.
En waar eindigen alle ambities?
Lenin zei: “Rusland is een zwakke schakel in het mondiale kapitalisme.” Om maar aan te geven dat de basis van het communisme niet zo imperialistisch is als veelal wordt gezegd. Toch denk ik dat de opkomst van de nieuwe generatie hier een momentum is voor een nieuwe opkomst van een mondiaal communisme. Maar voorlopig moeten we realistisch zijn, we zijn nu niet meer dan een stevig tegengeluid.
Maarten Brouwer is redacteur van De Helling
De Helling 2004/2
