door Jurgen Maas
Pim van Harten & Roel Meijer (red.), Irak in chaos. Botsende visies op een humanitaire ramp, Aksant, Amsterdam 2007, 295 pag., € 22,50.
Thomas Erdbrink & Carolien Roelants, ‘Welkom Amerika, in jullie graf!’. Irak achter de schermen, Prometheus / NRC Handelsblad, Amsterdam / Rotterdam, 285 pag., € 18,95.
In Welkom Amerika, in jullie graf wordt verslag gedaan van een voetbalwedstrijd in Iraaks Koerdistan tussen de Koerdische club Arbil en een team uit Najaf. Na een rode kaart voor een speler van Najaf en een strafschop voor Arbil ontstaat een vechtpartij. Pas nadat 100 vechtende mannen van het veld zijn verwijderd kan de strafschop worden genomen. Arbil scoort, maar de Arabische scheidsrechter vlucht het stadion uit en de wedstrijd wordt gestaakt. Juichend keren de Koerden huiswaarts. Maar niet iedereen is tevreden. “Hoe moet het verder met Irak?” verzucht een Koerd. “Kijk eens wat er gebeurt na één strafschop. Hoe kunnen we ooit samen beslissingen gaan nemen in dit land?””
In Welkom Amerika, in jullie graf’ - de titel verwijst naar een graffititekst uit het sjiitische bolwerk Sadr City - beschrijven de auteurs de ontluisterende aftakeling van het land tussen de Eufraat en de Tigris, van vóór de Amerikaanse inval tot de executie van Saddam Hussein. In het boek, dat bestaat uit bewerkingen van artikelen die eerder verschenen in De Telegraaf en de NRC, is na te lezen hoe Irak in een vrije val belandde. De belangrijkste boodschap luidt: wie van een dictatuur een democratie wil maken, moet een handzaam mono-etnisch land nemen, nóóit Irak.
Waarom en waar ging het mis met het Amerikaanse plan voor een stabiel, pro-westers en democratisch Irak? In Irak in chaos zoeken Nederlandse en Nederlands-Irakese wetenschappers, journalisten, activisten, militairen, diplomaten en politici naar een antwoord. Hoe hopeloos de situatie is, beschrijft Pim van Harten in het slothoofdstuk: dodenlijsten circuleren en doodseskaders bezoeken zelfs ziekenhuizen om alle patiënten met de verkeerde naam in bed om het leven te brengen. Mortiergranaten worden van de ene wijk op de andere wijk afgevuurd. In Bagdad moet je soms door wel 15 checkpoints van verschillende milities om familie te bezoeken of je werk te bereiken. Iedereen heeft twee paspoorten nodig: één met een soennitische naam en één met een sjiitische naam. Want een verkeerde naam op je ID is genoeg om bij een roadblock vermoord te worden. “Op straat herkennen mensen elkaar niet als soenniet of sjiiet, schrijft Van Harten, als slachtoffer of dader; het is misschien daarom dat de angst voor dit onzichtbare monster zo verschrikkelijk groot is.” De meeste auteurs van Irak in chaos menen dat de strijd in Irak niet direct voortkomt uit de tegenstellingen tussen de religieuze en etnische gemeenschappen die het land kent. Ook Erdbrink en Roelants stellen dat etniciteit en religie een slapende reus zijn die nu ruw wakker is gemaakt.
Schrijnende politiek
In Irak in chaos stelt Henk Hofland dat Nederland “volkenrechtelijk, politiek en militair direct medeverantwoordelijk is voor de grootste ramp die zich na de Koude Oorlog heeft voltrokken.” Hij vreest echter dat de medeplichtigen “de staat van ontkenning” zullen handhaven. De vraag blijft waarom de Nederlandse regering, en dan vooral het CDA, nog steeds een onderzoek weigert als ze niets te verbergen heeft?
Nederlandse politici moeten in ieder geval het hoofdstuk van Tineke Ceelen, directeur van Stichting Vluchteling, over het Iraakse vluchtelingenvraagstuk tot zich nemen. Ruim vierenhalf miljoen Irakezen zijn momenteel op de vlucht. Maandelijks ontvluchten naar schatting 50.000 Irakezen het geweld in hun land. De VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR spreekt van een humanitaire ramp, die het directe gevolg is van de inval in Irak. Nederland heeft zich bereid verklaard maar liefst 125 Iraakse vluchtelingen op te vangen; terecht spreken IKV Pax Christi en Stichting Vluchteling van een schrijnend aanbod. Op een slechte dag vallen in Irak 125 doden bij bomaanslagen.
Hoe het monster te temmen? Moeten de Amerikaanse troepen blijven of weggaan? Politiek gezien is dat de hamvraag. Uit geen van beide boeken komt hierop een helder antwoord. Maar één ding is zeker: de Amerikaanse troepen slagen er tot nu toe niet in om de strijdende partijen ertoe te brengen de wapens te laten rusten. Integendeel, Irak en Amerika zijn de gegijzeld door het monster dat ze zelf wakker maakten.
Jurgen Maasis journalist en redacteur bij de IKONradio
De Helling 2007/2
