door Natasja van den Berg en Bart Snels
In het lentenummer van de Helling stonden drie artikelen die kritisch commentaar gaven op de koers van GroenLinks. De discussie daarover wordt hieronder voortgezet.
Kritische GroenLinksers kijken met jaloezie naar het succesvolle populisme van de Socialistische Partij. Zij vinden dat GroenLinks te elitair is. Ook commentatoren bekritiseren de partij, omdat haar forse hervormingsprogramma te weinig rekening houdt met de behoudzuchtige tijdgeest. De visie van GroenLinks op de multiculturele samenleving, die voor haar een feit is, roept veel weerstand op onder grote groepen Nederlanders. Ook de voorstellen voor een radicale vergroening van het belastingstelsel, de aanpak van hypotheekrenteaftrek, de hervorming van de AOW en de herdefiniëring van de sociale zekerheid worden met argwaan bekeken. Ondanks de ambitie om met het aantal zetels in de Tweede Kamer in de dubbele cijfers te geraken en een grote groene en linkse beweging te worden, blijft GroenLinks sinds de oprichting schommelen rond de vijf tot acht procent van de kiezers.
In analyses van de verkiezingsresultaten door commentatoren van zowel binnen als buiten de partij, wordt vaak geconcludeerd dat vernieuwing in denken niet loont. Veel kiezers willen geen veranderingen, dus het zou verstandig zijn de standpunten van GroenLinks minder radicaal te maken, zo luidt het advies. Ook bij het sluiten van coalities met andere partijen zou haar politieke visie in de weg zitten. Een verklaring van GroenLinks parlementariërs is dat zij slachtoffer zijn van de mediacratie, waarin scoren met populaire soundbites en niet de kwaliteit van de argumentatie voorop staat. GroenLinksers zijn simpelweg te inhoudelijk en te weinig in staat tot plat populisme. Anders gezegd: GroenLinks politici zijn te elitair. Is dit gevoel terecht? Moeten we ons neerleggen bij de tijdsgeest die behoudzuchtig is en waarin GroenLinkse politiek niet eenvoudig te verkopen is in de populaire media? Klopt de analyse dat GroenLinks daarom gedoemd is een bescheiden rol te spelen in de politieke marge?
Bij dat pessimisme sluiten wij ons niet aan. Integendeel, uit verkiezingsonderzoek blijkt dat het potentieel, het aantal mensen dat zegt zich goed voor te kunnen stellen op GroenLinks te stemmen, ongeveer twintig procent van de kiezers beslaat. Ook blijkt dat onze partij bij elke verkiezing veel nieuwe kiezers trekken, maar op dit moment nog veel oude kiezers verliest. Daarbij blijkt uit mediaonderzoek dat GroenLinks politici het helemaal zo slecht nog niet doen. In verhouding tot de getalsmatige omvang in raden en parlementen lukt het onze Europese, nationale en lokale politici veel aandacht te krijgen. De media zijn blijkbaar niet alleen geïnteresseerd in mooie kontjes en platte oneliners. Goede ideeën en politici die hun taak als controleur van de macht goed en scherp spelen zijn aantrekkelijk voor journalisten. Het wordt tijd om aandacht te vestigen op de kracht van GroenLinks.
Vernieuwing in denken
Vanaf de oprichting van GroenLinks heeft het denken niet stil gestaan. GroenLinks heeft vier kernwaarden: internationale solidariteit, ecologische duurzaamheid, culturele openheid en sociale rechtvaardigheid. Vanuit deze vier kernwaarden heeft de partij de afgelopen jaren op concrete beleidsterreinen de politieke visie onderzocht en is het denken aangepast aan veranderende politieke en maatschappelijke omstandigheden. Ten eerste is op het terrein van het denken over duurzaamheid begin jaren negentig een grote inhoudelijke sprong gemaakt. Het omvormen van een stinkende asfalt- en betoneconomie doe je niet door op Sovjetwijze grote bedrijven te nationaliseren. Dat doe je ook niet door met een moralistisch vingertje burgers met regeltjes, geboden en verboden tot achter de voordeur te achtervolgen om ze één leefstijl op te leggen. Dat doe je vooral door een drastische hervorming van de belastingpolitiek die milieuvervuiling zwaarder belast, het inkomen uit werk ontlast en milieuvriendelijke investeringen beloont. Daardoor worden mensen en bedrijven gestimuleerd om hun gedrag aan te passen. Dergelijke voorstellen zijn keer op keer door gerenommeerde instituten doorgerekend op zowel de milieu- als de economische effecten. Conclusie: de GroenLinks visie op duurzaamheid als kracht voor economische ontwikkeling en innovatie leidt daadwerkelijk tot een groene economie die veel banen oplevert. GroenLinks is geen geitenwollensokkenpartij die in de jaren zeventig is blijven hangen, maar een partij met moderne voorstellen voor de aanpak van bijvoorbeeld de klimaatcrisis.
Ten tweede zijn midden jaren negentig op het terrein van de internationale politiek heftige en diepgaande debatten gevoerd over de bereidheid om militair in te grijpen in conflictgebieden. De val van de Muur leidde niet als vanzelf tot een vreedzaam en democratisch Europa. De oorlog in voormalig Joegoslavië was verschrikkelijk. Naar aanleiding van het conflict in Kosovo erkende GroenLinks dat de NAVO een rol moet spelen in conflictbeheersing. Hiermee nam de partij concreet verantwoordelijkheid voor dit militair ingrijpen, nadat het opheffen van de NAVO al uit het programma was geschrapt. De scherpe inhoudelijke debatten maken van GroenLinks de partij waar wij trots op zijn. Bedenk dan eens hoe de Socialistische Partij in het laatste verkiezingsprogramma met platte electorale motieven en nagenoeg zonder debat de opheffing van de NAVO als programmapunt schrapte.
Ten derde heeft GroenLinks de afgelopen jaren de waarde van culturele openheid nader gedefinieerd bij alle debatten over integratie en de multiculturele samenleving. GroenLinks heeft geen afstand genomen van haar gastvrijheid voor nieuwkomers, noch heeft zij, waar andere partijen aan de linker- en rechterkant van het politieke spectrum nationalistische trekjes kregen door te hameren op het belang van gemeenschappelijke Nederlandse waarden en normen, haar waardering voor culturele diversiteit laten varen. Wel is de visie op integratie aangepast door het statische beginsel ‘integratie met behoud van identiteit’ in te ruilen voor het dynamische uitgangspunt ‘integratie door emancipatie’.
En ten slotte zijn de afgelopen periode concrete voorstellen gedaan die invulling geven aan een herziene visie op sociale rechtvaardigheid. Al in het oude beginselprogramma van begin jaren negentig werd dit beginsel gedefinieerd in termen van de vrijheid van individu om zich te kunnen ontplooien. De sociale visie van GroenLinks vergt veel solidariteit en gemeenschapzin in de politieke strijd voor gelijke vrijheden voor iedereen. Onder druk van de aanslagen op de verzorgingsstaat door rechts de aflopen decennia en op basis van het feit dat economische globalisering niet voor iedereen nieuwe kansen biedt en voor veel mensen juist onzekerheid met zich meebrengt, was het hoog tijd voor progressieve aanpassing van de klassieke verzorgingsstaat. In het debat stond niet het geven van uitkeringen centraal, maar het zoeken naar nieuwe kansen voor de working poor en de outsiders. Die zijn niet alleen de dupe van globalisering, maar hebben ook weinig rechten in de arrangementen uit de klassieke verzorgingsstaat die nog gebaseerd is op de industriële economie en het kostwinnersprincipe.
Offensieve strategie
GroenLinks lijkt steeds vaker in het defensief te zijn. Haar ambities en idealen vereisen juist een offensieve strategie. GroenLinks kan daarbij een voorbeeld nemen aan de Duitse groenen. Die stellen zelfbewust dat zij in het midden staan van de politieke arena. Dan gaat het niet om de klassieke politieke indeling op schaal van links tot rechts of conservatief tot progressief, maar om het aanvoelen van de tijdgeest en het agenderen van politieke voorstellen die antwoord willen geven op belangrijke maatschappelijke kwesties.
Al vanaf de oprichting zeventien jaar geleden heeft voor GroenLinks duurzaamheid centraal staan. Nu omarmen alle politieke partijen deze visie. De visie en voorstellen van GroenLinks zijn nu de maat der dingen voor andere politieke partijen. Het was D66-leider Hans van Mierlo die in 1989 het invoeren van milieuheffingen afdeed als een ‘schreeuw in de nacht’. Het gaat vaak niet ver genoeg, maar er is de aflopen tien jaar daadwerkelijk een begin gemaakt met het beprijzen van milieuvervuiling.
GroenLinks is de enige partij die beseft dat de verandering van de wereld door globalisering een zoektocht vereist naar nieuwe zekerheden. Het internationale profiel en de visie op de multiculturele samenleving zijn daarom fundamenteel onderzocht en aangepast. Ook het project vrijheid eerlijk delen is ontstaan vanuit die ambitie. De discussies die het stuk heeft opgeleverd bewijzen de kracht ervan. Het maatschappelijke vraagstuk van de outsiders, die de gevolgen van een geglobaliseerde wereld het eerst en hardst voelen, staat de komende jaren centraal in discussies over sociale politiek.
De ideeën van GroenLinks worden vaak overgenomen door gerenommeerde instituten. Omdat GroenLinks al vanaf begin jaren negentig een radicaal milieubeleid voorstelde dat de modellen van het Centraal Planbureau niet aankon, heeft dat instituut veel onderzoek gedaan op dit terrein. De recente voorstellen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid om van de verzorgingsstaat een sociale investeringsstaat te maken, sluiten nauw aan bij de visie van GroenLinks waarin participatie voorop staat. Voorstellen voor aanpassing van de AOW en hypotheekrenteaftrek staan al sinds jaar en dag op de verlanglijst. Dit kabinet gaat een begin maken met de AOW en het is onvermijdelijk dat ook de hypotheekrenteaftrek aan de beurt komt. Als andere politieke partijen eindelijk het lef hebben, kunnen ze bij GroenLinks de concrete voorstellen krijgen.
Overigens blijkt uit onderzoek dat Nederland helemaal niet zo behoudzuchtig is. Uit de 21-minuten-enquete van november 2006 blijkt bijvoorbeeld dat 82 procent van de Nederlanders verwacht dat de hypotheekrenteaftrek wordt beperkt. Een meerderheid steunt het voorstel om het ontslagrecht te versoepelen als werkgevers verplicht worden te investeren in scholing. Bijna zeventig procent vindt dat Nederland sociaaleconomisch verder hervormd moet worden.
De kracht van GroenLinks
De ideeën van GroenLinks worden serieus genomen en haar idealen ook. Ministeries onderzoeken de door GroenLinks aangedragen alternatieven voor beleid. Dit geeft de kracht van de partij aan, maar ook een grote verantwoordelijkheid om ideeën goed te formuleren en realistische alternatieven te bedenken. Er is grote waardering voor de manier waarop GroenLinks politici hun werk doen, zowel lokaal als nationaal. Ze organiseren tegenmacht waar nodig, nemen hun verantwoordelijkheid als medewetgever en controleren de uitvoerende macht. GroenLinks bedenkt slimme nieuwe instrumenten om de kwaliteit van de politiek te verbeteren. Vijftien jaar geleden bedacht GroenLinks de tegenbegroting voor Prinsjesdag. Die is inmiddels bij alle oppositiepartijen gemeengoed geworden.
De maatschappijvisie van GroenLinks is radicaal. GroenLinksers zijn kritisch op de macht, maar durven te dromen. Toch blijven ze realistisch over hun positie en zijn bereid compromissen te sluiten om hun dromen te realiseren. Ze gaan altijd zowel intern als extern het debat aan, maar doen dat op een slimme, zachte, genuanceerde manier, waarbij ruimte is voor andersdenkenden. De bondgenoten van GroenLinks bevinden zich niet langer alleen aan de linkerzijde van het politieke spectrum. Iedere partij die groene politiek wil voeren is bondgenoot.
GroenLinks is een elitaire partij, maar niet in de zin dat er geen besef is van hoe het leven van alle dag is voor gewone burgers, want dat zijn GroenLinksers zelf ook. Elitair is GroenLinks in de zin van vooraan-staand. Vooraanstaand in het politieke debat en in het bedenken van intelligente oplossingen voor de problemen van deze tijd. GroenLinks neemt haar politieke opdracht serieus: vechten tegen onrecht en het tegengaan van de uitbuiting van mens en natuur. Niet primair door demonstraties te organiseren of door te klagen, maar door inhoudelijke alternatieven aan te dragen voor slim beleid. De kracht van GroenLinks is dat zij een vooraanstaande ideeën- en debatpartij is. Haar valkuil is een gebrek aan zelfvertrouwen en een teveel aan zelfkastijding.
Natasja van den Berg en Bart Snels zijn redacteuren van De Helling en respectievelijk auteur van het boek Praktisch idealisme en directeur van het Wetenschappelijk Bureau GroenLinks.
De Helling 2007/2
